Marzanna to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli pożegnania zimy i powitania wiosny w polskiej tradycji. Zwyczaj topienia lub palenia kukły ma korzenie w dawnych obrzędach związanych z cyklem przyrody i odradzaniem się życia. W artykule przybliżę historię tego obrzędu, wyjaśnię znaczenie jego symboli i opowiem, jak tradycja marzanny zmieniała się na przestrzeni lat.
- Marzanna symbolizowała zimę, śmierć i cykl odradzania się przyrody.
- Podczas Jarych Godów kukłę palono, topiono lub zakopywano.
- Po jej pożegnaniu witano wiosnę zielonym Gaikiem.
- Mimo kościelnych zakazów zwyczaj przetrwał jako ludowa tradycja.
- Dziś warto wykonywać kukłę z naturalnych materiałów i nie wrzucać jej do rzeki.
Dziś Marzanna kojarzy się głównie ze słomianą kukłą, którą około 21 marca wynosi się nad rzekę. W wierzeniach dawnych Słowian była jednak boginią zimy, mroku, śmierci i zaświatów, a także strażniczką naturalnego cyklu. Jej imię łączono z marznięciem i mrozem oraz z rdzeniami oznaczającymi mór i śmierć. W różnych regionach nazywano ją Moreną, Moraną, Marą, Mareną, Śmiertką lub Śmiercichą.
Dla dawnych Słowian zima nie oznaczała wyłącznie nieszczęścia. Po zbiorach ziemia odpoczywała, a obumieranie roślin przygotowywało ją na kolejny sezon. Marzanna uosabiała ten surowy, lecz konieczny etap: chłód, głód i przemijanie, a zarazem szansę na przyszły urodzaj. Śmierć oznaczała w jej przypadku nie kres, lecz przejście ku odrodzeniu.
Wyobrażano ją sobie jako bladą, czarnowłosą kobietę w białej szacie przypominającej całun albo jako pannę młodą. Jej symbolami były kłosy zbóż, wieniec, złote jabłko i złoty klucz, który miał otwierać bramy zaświatów. Pierwsza znana pisemna wzmianka o bogini pochodzi z 1202 roku. Z kolei w XV wieku Jan Długosz utożsamiał ją z rzymską Cererą, boginią plonów i urodzaju.
Gdy ogień i woda żegnały zimę, wiosna mogła wkroczyć do wsi

Podczas Jarych Godów, obchodzonych w czasie równonocy wiosennej, ludzie wynosili kukłę Marzanny poza osadę, a następnie topili ją, palili lub zakopywali. Śpiewem, tańcem i hałasem przepędzali zimę oraz złe moce. W pełniejszej wersji obrzędu ogień i woda wspólnie symbolizowały odesłanie bogini do zaświatów. Potem witano wiosnę, wnosząc do wsi zielony Gaik, nazywany też „Nowym Latem”.
Kościelne zakazy nie zdołały wykorzenić tego zwyczaju. W 1420 roku Synod Poznański potępił topienie kukły zwanej Śmiercią, a podobne zakazy wydawano w Czechach już w XIV wieku. Tradycja przetrwała jednak w ludowym kalendarzu i z czasem stała się radosnym, wiosennym obyczajem, szczególnie popularnym wśród dzieci i młodzieży. Dziś kukłę warto robić z materiałów naturalnych i biodegradowalnych, zamiast wrzucać do rzeki.

Marzanna fascynuje mnie, bo nie jest po prostu „złą boginią”, którą trzeba pokonać. Jej odejście kończy zimę, a zarazem zamyka jeden etap i pozwala rozpocząć następny. Dawna kukła przypomina więc, że czasem trzeba pożegnać to, co stare, by zrobić miejsce nowemu życiu.
Topienie i palenie kukły w obrzędach Jarych Godów

Oto etapy obrzędu pożegnania Marzanny podczas Jarych Godów — wraz z ich symboliką i zasadami bezpiecznego przeprowadzenia.
- Przygotuj naturalną kukłę. Uformuj ją ze słomy, patyków i tkanin z naturalnych włókien, po czym przymocuj do drewnianego kija. Możesz dodać zioła, kwiaty lub wstążki. Marzanna, zwana także Moreną, Moraną czy Śmiertką, symbolizowała zimę, śmierć i obumieranie, ale również etap cyklu odradzania się przyrody.
- Wynieś kukłę poza osadę. Około równonocy wiosennej, zwykle 20–21 marca, zorganizuj korowód ze śpiewem, muzyką i hałasem. W ten sposób symbolicznie pożegnasz zimę i jej niedostatek. Obrzęd ten należał do Jarych Godów — święta rozpoczynającego nowy rok wegetacyjny.
- Wybierz sposób pożegnania. Dawniej kukłę topiono, palono, a niekiedy zakopywano. Ogień symbolizował oczyszczenie i energię życia, natomiast woda — granicę zaświatów. Razem oznaczały odesłanie zimy i zamknięcie starego cyklu. Jeśli wybierasz ognisko, rozpal je wyłącznie w wyznaczonym, bezpiecznym miejscu i przestrzegaj lokalnych przepisów.
- Chroń wodę i otoczenie. Nie wrzucaj do rzeki kukły z plastikiem, syntetycznymi tkaninami, drutem ani innymi trwałymi odpadami. Zamiast topić Marzannę, pożegnaj ją symbolicznie na lądzie. Pozostałości zbierz i zutylizuj zgodnie z zasadami ochrony środowiska.
- Powitaj wiosnę. Po pożegnaniu Marzanny wnieś do korowodu zieloną gałąź lub ozdobione młode drzewko — Gaik, zwany też Maikiem czy Nowym Latem. Ten zwyczaj podkreślał przejście od zimowego uśpienia do odradzającego się życia, a dawniej towarzyszyły mu muzyka, taniec i wspólne świętowanie.
Historia zwyczaju Marzanny i kościelne zakazy
Dla dawnych Słowian Marzanna była boginią zimy, mroku, chorób i śmierci, a nie tylko słomianą kukłą. Symbolizowała naturalny cykl, w którym obumieranie poprzedzało nowe życie. Nazywano ją także Moreną, Moraną, Mareną, Marą i Śmiertką. Podczas Jarych Godów, obchodzonych w okolicy równonocy wiosennej, wynoszono jej kukłę poza wieś, po czym ją topiono, palono lub zakopywano. Śpiewy, hałas i korowody towarzyszyły pożegnaniu zimy i powitaniu odradzającej się przyrody.
Zwyczaj przetrwał chrystianizację i nadal pojawiał się w wiejskim kalendarzu, dlatego duchowni uznawali go za pogański zabobon. Sprzeciwiali się mu szczególnie wtedy, gdy obrzęd odbywał się podczas Wielkiego Postu, na przykład w niedzielę Laetare, zwaną Białą Niedzielą. Już w XIV wieku synody praskie piętnowały ten zwyczaj, a statut synodu poznańskiego z 1420 roku nakazywał duchowieństwu z nim walczyć. Jan Długosz odnotował, że ludzie nadal wynosili i topili wyobrażenia Marzanny oraz Dziewanny.
Od pożegnania zimy do radosnego powitania wiosny

Zakazy nie wyparły obrzędu, lecz z czasem zmieniły jego znaczenie: dawny rytuał religijny stał się ludową tradycją, a Marzanna zaczęła symbolizować odchodzącą zimę. Po jej pożegnaniu wnoszono do wsi zielony Gaik, zwany także Maikiem lub Nowym Latem, ozdobiony wstążkami i gałązkami. W ten sposób obrzędy łączyły zamknięcie starego cyklu z powitaniem nowego.
Wiosenne obrzędy przypominają, że po okresie odpoczynku przyroda znów budzi się do życia. Współczesne świętowanie może łączyć tę dawną symbolikę z troską o środowisko.
Dziś topienie Marzanny kojarzy się głównie z pierwszym dniem wiosny i szkolną zabawą, choć tradycja sięga czasów przedchrześcijańskich. Warto przy tym pamiętać o przyrodzie: kukłę najlepiej wykonać ze słomy, papieru i innych naturalnych materiałów, a nie z plastiku czy tkanin syntetycznych, które mogłyby trafić do rzeki. Dawniej obrzęd żegnał zimę, a dziś może także przypominać o szacunku dla natury i jej odnawiającego się cyklu.
Ciekawostka: Marzanny nie zawsze wrzucano do wody — zależnie od regionu kukłę także palono lub zakopywano, a każdy z tych gestów symbolizował pożegnanie zimy i zamknięcie starego cyklu.
Od pogańskiego rytuału do współczesnej tradycji
Słowianie obchodzili Jare Gody w czasie wiosennej równonocy, zwykle około 20 marca. Żegnali zimę i witali nowy cykl wegetacyjny: dłuższe dni, zielone pola i nadzieję na plony. „Jary” oznaczał wiosenną krzepkość i młodość, a „gody” — rok lub czas przejścia. Wierzono, że obumarcie natury to nie koniec, lecz odpoczynek przed odrodzeniem.
Podczas obrzędu wynoszono Marzannę — słomianą kukłę w starych tkaninach i białej koszuli, czasem ozdobioną wstążkami lub kwiatami. Nazywana także Moreną, Mareną czy Śmiertką, symbolizowała zimę, mróz i zamieranie. Palono ją, topiono albo zakopywano, a pożegnaniu towarzyszyły śpiewy, muzyka i hałas. Następnie wnoszono do wsi zieloną gałąź: gaik, młode latko lub chojnę. Nawet mroczny symbol Marzanny zapowiadał więc nowy początek.
Oto najważniejsze elementy obrzędu pożegnania zimy:
- Marzanna symbolizowała zimę, mróz i zamieranie przyrody.
- Kukłę palono, topiono albo zakopywano.
- Po obrzędzie do wsi wnoszono zieloną gałąź, zwaną gaikiem, młodym latkiem lub chojną.
Marzanna, pisanki i wiosenne obrzędy, które przetrwały wieki
Chrześcijaństwo nadało dawnym symbolom nowe znaczenia, lecz nie usunęło ich z obyczajów. Jajko, od dawna kojarzone z życiem i płodnością, stało się pisanką wielkanocną. Malowane jaja wręczano bliskim na szczęście, a niekiedy składano je na grobach. Wiosenne porządki symbolizowały przygotowanie domu na nowy sezon, natomiast oblewanie wodą i smaganie młodymi witkami miały zapewniać zdrowie, siłę i pomyślność. Do dziś dzieci robią Marzanny, a pierwszy dzień wiosny zachęca do szkolnych zabaw i spacerów.
Średniowieczne zapisy potwierdzają, że zwyczaj wynoszenia Marzanny trwał mimo sprzeciwu duchownych. W 1420 roku synod poznański potępił wynoszenie i topienie kukły, jednak obrzęd przetrwał jako ludowa zabawa i rodzinny zwyczaj. Dziś warto robić Marzanny wyłącznie z naturalnych, biodegradowalnych materiałów i nie wrzucać ich do rzek razem z plastikiem. Dzięki temu dawna tradycja zyskuje współczesny wymiar szacunku dla przyrody.
Ciekawostka: W niektórych regionach po utopieniu Marzanny nie wolno było oglądać się za siebie w drodze powrotnej — według ludowego wierzenia mogło to sprowadzić chorobę lub nieszczęście.













